Hangi Durumlarda İşçi Tazminatsız Çıkarılır? Haklı Nedenle Fesih

İşverenin Haklı Nedenle Feshi Nedir?

Haklı nedenle derhal fesih; 4857 sayılı İş Kanunu’nun 25. maddesinde düzenlenen, iş ilişkisinin sürdürülmesinin işverenden dürüstlük kuralları çerçevesinde beklenemeyeceği ağırlıktaki hallerde, sözleşmenin bildirim süresi beklenmeksizin sona erdirilmesidir. Madde dört grup neden öngörür: sağlık sebepleri (25/I), ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan haller (25/II), zorlayıcı sebepler (25/III) ve işçinin gözaltı veya tutukluluğu (25/IV).

Kritik ayrım şudur: kıdem tazminatını ortadan kaldıran yalnızca 25/II kapsamındaki fesihlerdir. Sağlık sebepleri, zorlayıcı sebepler ve tutukluluk nedeniyle yapılan fesihlerde işçi kıdem tazminatına hak kazanır; yalnızca ihbar tazminatı doğmaz. “Geçerli neden” ile “haklı neden” de birbirinden farklıdır: performans düşüklüğü gibi geçerli nedenle fesihte kıdem ve ihbar tazminatı ödenir; bu ayrımın işe iade boyutu için işe iade davası rehberimize bakabilirsiniz.

Sağlık Sebepleri (m. 25/I)

İşçinin kendi kastından veya derli toplu olmayan yaşayışından doğan hastalığın ardı ardına 3 iş günü veya ayda 5 iş günü devamsızlığa yol açması ile hastalığın tedavi edilemez nitelikte olduğunun ve işyerinde çalışmasında sakınca bulunduğunun sağlık kurulunca saptanması, işverene fesih imkanı verir. İşçinin kusuruna bağlı olmayan hastalık ve kazalarda ise fesih hakkı; rapor süresinin, işçinin kıdemine göre belirlenen ihbar süresini 6 hafta aşmasından sonra doğar. Bu bekleme süresi dolmadan yapılan fesihler haksızdır. Sağlık sebebiyle fesihte işçiye kıdem tazminatı ödenir.

Ahlak ve İyi Niyet Kurallarına Aykırılık Halleri (m. 25/II)

Tazminatsız çıkarmaya imkan veren haller kanunda sınırlı olarak sayılmıştır:

Bu haller kıyas yoluyla genişletilemez. Sosyal medya paylaşımları, özel yaşam tercihleri veya işverenle görüş ayrılıkları; ancak bu bentlerden birinin unsurlarını taşıyorsa fesih nedeni olabilir.

Devamsızlık Nedeniyle Fesih: 2 Gün ve 3 Gün Kuralları

En sık uygulanan fesih nedeni olan devamsızlıkta (m. 25/II-g) üç eşik vardır: işçinin izin almaksızın ve haklı bir sebebe dayanmaksızın ardı ardına 2 iş günü, bir ay içinde 2 defa herhangi bir tatil gününden sonraki iş günü veya bir ayda toplam 3 iş günü işe gelmemesi. Uygulama esasları:

• “Bir ay” takvim ayı değil; ilk devamsızlıktan itibaren işleyen dönemdir.
• Devamsızlık her gün için ayrı tutanakla belgelenmelidir; tutanak tanıklarının gerçekten o gün işyerinde bulunması gerekir.
• Hastalık, yakının ölümü, doğum, trafik kazası gibi haklı mazeretler devamsızlığı fesih nedeni olmaktan çıkarır; işverenin mazereti araştırması beklenir.
• Yıllık izin, rapor veya işverence çalıştırılmama dönemleri devamsızlık sayılamaz; ücretsiz izne tek taraflı çıkarılan işçinin işe gelmemesi de devamsızlık değildir.

İşe gelmeyen işçiye noter kanalıyla devamsızlık ihtarı gönderilmesi ve mazeret sorulması, feshin denetiminde işveren yönünden aranan özenin parçasıdır; bu yapılmadan tutulan toplu tutanaklarla yapılan fesihler yargıda güven vermemektedir.

Zorlayıcı Sebepler ve Tutukluluk (m. 25/III-IV)

Zorlayıcı sebepler: İşçiyi işyerinde 1 haftadan fazla süreyle çalışmaktan alıkoyan deprem, sel, salgın, yol kapanması gibi zorlayıcı bir sebebin ortaya çıkması halinde; işveren 1 haftalık bekleme süresi boyunca her gün için yarım ücret öder, sürenin sonunda fesih hakkı doğar. Tutukluluk: İşçinin gözaltına alınması veya tutuklanması halinde devamsızlığın, işçinin kıdemine göre belirlenen ihbar süresini aşması fesih imkanı verir. Her iki halde de fesih 25/II kapsamında olmadığından işçiye kıdem tazminatı ödenir; hesaplama esasları için kıdem tazminatı hesaplama rehberimizi inceleyebilirsiniz.

6 İş Günü Kuralı ve Fesih Usulü

Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılığa dayanan fesih hakkı; iki taraf yönünden de, fiilin ve failinin öğrenildiği günden başlayarak 6 iş günü ve her durumda fiilin gerçekleşmesinden itibaren 1 yıl içinde kullanılmalıdır (m. 26). İşçinin olayda maddi çıkar sağlaması halinde 1 yıllık üst süre uygulanmaz. Süreler hak düşürücüdür: 6 iş günü geçtikten sonra yapılan fesih, dayanağı doğru olsa bile haklı fesih niteliğini yitirir ve işçi kıdem ile ihbar tazminatına hak kazanır. Devam eden eylemlerde süre, son eylemden itibaren işler. Fesih iradesinin; olayın açıkça belirtildiği yazılı bir bildirimle ortaya konması ve SGK çıkış bildiriminin buna uygun yapılması gerekir; bildirimdeki nedenle bağlılık ilkesi uyarınca işveren, davada feshe yeni gerekçe ekleyemez.

Tazminatsız Fesihte Ödenmesi Zorunlu Alacaklar

25/II ile yapılan fesihte kıdem ve ihbar tazminatı doğmaz; ancak çalışmaya bağlı alacaklar feshin şeklinden etkilenmez ve eksiksiz ödenmek zorundadır:

• Çalışılan son döneme ait ücret ve ekleri,
• Ödenmemiş fazla mesai, hafta tatili ve genel tatil alacakları; hesap için fazla mesai ücreti rehberimize bakabilirsiniz,
• Kullanılmayan yıllık izinlerin ücreti; ayrıntılar yıllık izin ücreti rehberimizdedir,
• Hak edilmiş prim ve ikramiyeler.

İşveren; işçinin verdiği zararı ancak usulüne uygun biçimde ispatlayıp hükme bağlatarak talep edebilir; alacaklardan tek taraflı takas ve kesinti kural olarak yapılamaz. Tüm alacak kalemlerinin dökümü için işçilik alacakları rehberimizi inceleyebilirsiniz.

Haksız Çıkarılan İşçinin İtiraz Yolları

1. İşe iade süreci: İş güvencesi koşullarını taşıyan işçi; haklı fesih iddiasının yerinde olmadığını ileri sürerek fesihten itibaren 1 ay içinde arabulucuya başvurup işe iade sürecini başlatabilir. Madde 25 son fıkrası bu yolu açıkça tanır ve ispat yükü işverendedir.
2. Tazminat ve alacak davası: İşçi; kıdem, ihbar ve diğer alacakları için zorunlu arabuluculuk sonrası iş mahkemesinde dava açabilir. Fesih nedeni kanıtlanamazsa tüm tazminatlara faiziyle hükmedilir.
3. Çıkış kodunun düzeltilmesi: Haksız biçimde ahlak ve iyi niyet koduna dayandırılan SGK bildirimleri; işsizlik maaşını engellediğinden, açılan davada feshin haksızlığının tespitiyle kodun düzeltilmesi ve İŞKUR nezdinde hakların geri kazanılması sağlanabilir.
4. Kişilik haklarının korunması: Hırsızlık gibi ağır isnatların asılsız çıkması halinde; işçinin manevi tazminat talebi ve isnadı yayanlar hakkında hukuki süreçler gündeme gelebilir.

Yargıtay Kararları Işığında Haklı Fesih

Sık Sorulan Sorular

Yasal Dayanak

• 4857 sayılı İş Kanunu m. 25: İşverenin haklı nedenle derhal fesih halleri
• 4857 sayılı İş Kanunu m. 26: Derhal fesih hakkını kullanma süresi (6 iş günü – 1 yıl)
• 4857 sayılı İş Kanunu m. 19: Savunma alınması ve fesih usulü
• 4857 sayılı İş Kanunu m. 25 son fıkra ve m. 20: İşçinin fesihte yargı yoluna başvurma hakkı
• 1475 sayılı İş Kanunu m. 14: Kıdem tazminatına hak kazandıran ve kazandırmayan fesih halleri